Toolkit gebouwen – Bouwwerkzaamheden en materiaalgebonden energie

Inleiding

Materiaalgebonden energie (embodied energy) is de energie die in een gebouw ligt opgeslagen: de energie die is gaan zitten in de bakstenen, het beton, het staal en de andere materialen waaruit het gebouw is opgebouwd.

Bij bestaande gebouwen behoort die energie tot het verleden. We moeten deze gebouwen blijven hergebruiken om te voorkomen dat er opnieuw enorme hoeveelheden energie worden verbruikt bij het vervangen ervan. Aan de materialen waaruit ze destijds zijn gemaakt, kunnen we immers niets meer veranderen.

Grootschalige bouwprojecten, uitbreidingen, renovaties en andere bouwwerkzaamheden veroorzaken echter allemaal uitstoot en milieuschade. Dit komt door de gebruikte bouwmaterialen en de productieprocessen die daarbij komen kijken. Het stalen frame voor de uitbreiding van de kleedkamers, het nieuwe bitumen voor het platte dak, de nieuwe theaterstoelen, de databekabeling, de vervanging van de verwarmingsketel en de nieuwe bar in de foyer: er is overal CO2-uitstoot voor nodig om ze te produceren, te leveren en te installeren. Ze drukken dus allemaal een stempel op de planeet.

Het is daarom van groot belang dat de materialen en producten die u aan uw theater toevoegt met zorg worden gekozen, zodat deze ecologische voetafdruk tot een minimum wordt beperkt.

De impact van materiaalgebonden energie

De schade die een materiaal of bouwtechniek veroorzaakt, hangt af van een aantal verschillende factoren:

• Uitputting van hulpbronnen: Denk aan het gebruik van tropisch hardhout of multiplex dat afkomstig is uit oerbossen.

• Energieverbruik bij de productie: De productie van materialen zoals staal en beton kost extreem veel energie.

• Transport: Materialen die van ver moeten komen, zoals houtproducten uit Azië of Zuid-Amerika, zorgen voor extra CO2-uitstoot door het vervoer.

• Einde van de levensduur (afvalfase): Het slopen en breken van beton kost veel energie en het restafval is vaak niet hoogwaardig hergebruikbaar. Het demonteren van zorgvuldig geconstrueerde houten of stalen frames levert daarentegen onderdelen op die direct opnieuw kunnen worden gebruikt.

Planning

De beste manier om de hoeveelheid materiaalgebonden energie te beperken, is door helemaal niet te bouwen – of er in ieder geval voor te zorgen dat de werkzaamheden absoluut noodzakelijk zijn voordat je begint. Het helpt om vooraf de volgende vragen te beantwoorden als leidraad bij de besluitvorming:

• Is het echt nodig? Is een uitbreiding noodzakelijk of kan een bestaande ruimte efficiënter worden ingedeeld en hergebruikt? Zelfs de meest zorgvuldig ontworpen nieuwbouw brengt bijna altijd meer milieuschade met zich mee dan hergebruik. Vaak is een organisatorische of operationele aanpassing een betere oplossing dan een verbouwing.

• Kun je hergebruikte of gerecyclede materialen toepassen? Als de bouw noodzakelijk is, kijk dan of er ingezet kan worden op hergebruik. Net als andere sectoren moet ook de bouwsector transformeren van een lineaire naar een circulaire economie.

• Zijn er CO2-arme of biobased alternatieven? Als hergebruikte materialen geen optie zijn, kies dan voor CO2-neutrale of CO2-arme materialen en bouwmethoden (zoals houtbouw of kalkhennep). Dit minimaliseert in ieder geval de ‘koolstofschuld’ van de nieuwe constructie.

• Weet je zeker dat je wilt doorzetten? Bouwen met materialen en technieken die belastend zijn voor de planeet is alleen te rechtvaardigen als de noodzaak onomstotelijk is aangetoond en de doelstelling op geen enkele andere (duurzamere) manier kan worden behaald.

De projectbriefing

Het is bijna onmogelijk om bouwwerkzaamheden volledig te vermijden; alleen al het verduurzamen van het gebouw vraagt immers om aanpassingen. Het is daarom essentieel dat u in de briefing aan het ontwerpteam (architecten, ingenieurs, etc.) en het projectteam (projectmanagers, bouwkostenadviseurs, etc.) klip-en-klaar maakt dat duurzaam bouwen bovenaan de prioriteitenlijst staat.

Gedurende het project zullen er ongetwijfeld goedkopere, minder duurzame alternatieven op tafel komen. Uw team kan het als hun taak zien om u op deze besparingen te wijzen. Aangezien budgetten in de cultuursector vrijwel altijd krap zijn, is de verleiding groot om voor de goedkoopste route te kiezen. Alleen ú kunt die knopen doorhakken en de belangen tegen elkaar afwegen. Het is uw verantwoordelijkheid als opdrachtgever om ervoor te zorgen dat de duurzaamheidsambities van de organisatie niet verwateren.

Toekomstbestendig en flexibel ontwerpen

Als u van plan bent de indeling te wijzigen of een nieuwe ruimte te bouwen, denk dan vooruit over de gehele levenscyclus van het gebouw. De impact van bouwen is zo groot, dat een ingreep die slechts een kortetermijnbehoefte oplost, simpelweg niet te rechtvaardigen is.

Flexibiliteit is hierin de sleutel. De behoeften van een theaterorganisatie veranderen continu. Zorg er daarom voor dat ruimtes flexibel worden ontworpen, zodat ze ook functioneel blijven wanneer de artistieke of creatieve visie zich in de toekomst doorontwikkelt. Elke constructie die u start, moet op de lange termijn zoveel mogelijk waarde blijven leveren.

Richtlijnen en expertise vinden

De volgende websites en organisaties bieden uitstekende richtlijnen voor het uitvoeren van bouwprojecten en het zo duurzaam en circulair mogelijk ontwerpen en bouwen:

• Dutch Green Building Council (DGBC): Zij bieden een schat aan informatie, waaronder de DGBC Routekaart Circulariteit en specifieke handleidingen om de materiaalgebonden emissies van projecten te reduceren. Hun website bevat ook diverse praktijkvoorbeelden en casestudies.

• Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO): Publiceert uitgebreide handleidingen over Circulair Bouwen en milieuvriendelijk materiaalgebruik. Dit is dé plek om te starten voor richtlijnen rondom de Milieuprestatie Gebouwen (MPG) en biobased bouwen.

• Architecten- en ingenieursnetwerken: Net als de internationale ‘Declare’-bewegingen kent Nederland actieve netwerken van ontwerpers die zich inzetten voor het klimaat. De Bond van Nederlandse Architecten (BNA) publiceert regelmatig gidsen en artikelen over duurzame en circulaire architectuur. Daarnaast is het platform Architectenweb / Duurzaamheid een goede bron voor actuele Nederlandse projecten en methodieken.

• Landelijke expertisecentra voor cultuur en erfgoed: Voor specifieke ondersteuning bij kapitaalprojecten in de cultuursector biedt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) gratis te downloaden adviesnota’s en gidsen aan over het verduurzamen van monumentale theater- en cultuurpanden. Ook het Platform Duurzame Monumenten biedt onafhankelijke kennis en stappenplannen die specifiek op de Nederlandse regelgeving zijn afgestemd.