toolkit Gebouwen – Historische gebouwen

Inleiding

Werken met historische gebouwen brengt speciale uitdagingen met zich mee. Verduurzamingsmaatregelen zoals het isoleren van ramen of muren worden veel moeilijker als de ramen historisch zijn en de muren kroonlijsten en plinten hebben die gemaskeerd zouden worden door nieuwe bekleding. Het is misschien niet mogelijk om een tochtportaal of tochtwering te introduceren in een historische entree. Ruimte voor nieuwe, duurzame installaties kan moeilijk te vinden zijn.

Historische theaters zijn openbare gebouwen en het is noodzakelijk om openbare gebouwen geschikt te maken voor gebruik in de huidige klimaatsituatie. Tegelijkertijd kunnen sommige milieutechnische aanpassingen de erfgoedwaarde van het gebouw in gevaar brengen.

Het zo duurzaam mogelijk maken van historische gebouwen is daarom een complex proces dat een aantal wezenlijke dilemma’s met zich meebrengt. Het vergt tijd, denkwerk en expertise.

Het is belangrijk om eerst te benadrukken dat het meest duurzame wat we kunnen doen, is doorgaan met het gebruiken van bestaande gebouwen. Een historisch gebouw vervangen door een nieuw gebouw – zelfs als dat veel efficiënter zou werken – zou volledig onduurzaam zijn. De embodied carbon van het nieuwe gebouw (de koolstof die wordt uitgestoten door de productie van bouwmaterialen en de constructie) zou elk voordeel van een schonere werking enorm overtreffen. De duurzame optie zal altijd zijn om oude theaters te blijven gebruiken en ze zo efficiënt mogelijk te maken.

Het is ook belangrijk om onvervangbaar erfgoed niet te vernietigen om slechts minimale voordelen te behalen. Historische gebouwen zullen misschien nooit de efficiëntie van nieuwere constructies bereiken. Maar met vakmanschap en vastberadenheid is het nog steeds mogelijk om zeer significante verbeteringen aan te brengen en historische theaters toekomstbestendig te maken in de context van de klimaatcrisis.

Beheersplan voor behoud

Het startpunt is een grondig begrip van de erfgoedwaarde van het gebouw. Dit kan het beste worden bereikt met een Conservation Management Plan (instandhoudingsplan), opgesteld door een erfgoedadviseur. Dit plan brengt in kaart wat het gebouw zo bijzonder maakt, welke delen met de grootste zorg moeten worden behandeld en waar aanpassingen gemakkelijker kunnen worden doorgevoerd.

Dit instandhoudingsplan moet een specifiek hoofdstuk over duurzaamheid bevatten. Het moet aangeven waar verbeteringen mogelijk zijn, toelichten waar gangbare verduurzamingsmaatregelen (zoals dubbele beglazing) lastig te realiseren zijn, en waar mogelijk alternatieve oplossingen aandragen.

Als de organisatie al een bestaand instandhoudingsplan heeft, dient dit te worden geactualiseerd om dit duurzaamheidsonderdeel erin op te nemen.

Deskundig advies

Werken met historische gebouwen is een specialisme dat ervaring en deskundigheid vereist. Het is belangrijk om te begrijpen of nieuwe materialen samengaan met de bestaande constructie van het gebouw. Voor veel historische, traditioneel gebouwde panden is het bijvoorbeeld noodzakelijk om dampopen (dampdoorlatende) materialen te gebruiken, zodat de constructie kan ‘ademen’ en vocht op een natuurlijke manier kan worden gereguleerd. Oudere gebouwen zijn van nature vaak minder luchtdicht, maar deze luchtinfiltratie via de bouwschil draagt bij aan de vochthuishouding en moet dus altijd worden meegewogen bij het plannen van aanpassingen.

Adviseurs die gewend zijn om met oude theaters te werken, zijn de meeste uitdagingen al eerder tegengekomen. Zij weten waar de risico’s liggen en hebben beproefde methoden om de duurzaamheid op complexe plekken te verbeteren. Het is daarom essentieel om ervoor te zorgen dat uw consultants de juiste achtergrond en ervaring hebben die past bij uw specifieke theatergebouw.

Deskundige input en begeleiding kan daarnaast worden verkregen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de monumentenambtenaren of erfgoedcommissies van uw gemeente. Het is belangrijk om hen vanaf het begin als partners te zien in plaats van als hindernissen die overwonnen moeten worden. De RCE biedt uitgebreide online kennisbanken en richtlijnen over het verduurzamen van monumenten: https://www.cultureelerfgoed.nl

Daarnaast kan de Monumentenwacht of een gespecialiseerd platform zoals De Groene Grachten deskundig advies en praktijkgerichte ondersteuning bieden bij de unieke uitdagingen en kansen die het verduurzamen van historische theaters met zich meebrengt.

Dilemma’s en belangenafweging

Het is bijna onvermijdelijk dat je op een gegeven moment voor moeilijke beslissingen komt te staan bij het afwegen van duurzaamheidsopties tegen erfgoedwaarde. Zal een achterzetraam het uiterlijk van een monumentaal venster aantasten? Ruïneert een voorgesteld tochtportaal de historische entree? Probeer de volgende uitgangspunten in gedachten te houden:

• Er is goed advies en ondersteuning beschikbaar van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), monumentenambtenaren, gespecialiseerde restauratiearchitecten en erfgoedadviseurs.

• Hoeveel voordeel biedt de voorgestelde ingreep? Als de energie- of CO2-besparing significant is, dan kan de aanpassing gerechtvaardigd zijn. Het is het echter nooit waard om iets onvervangbaars te vernietigen voor een marginale winst.

• Denk out-of-the-box. Vaak is er een veel minder ingrijpende optie te vinden die nagenoeg dezelfde besparing oplevert (zoals monumentenglas in plaats van standaard dubbel glas).

• Probeer er te allen tijde voor te zorgen dat aanpassingen omkeerbaar (reversible) zijn. Dit betekent dat als de systemen in de toekomst worden verwijderd, de historische bouwsubstantie niet voorgoed is beschadigd of vernietigd.

• Het blijven gebruiken en onderhouden van oude gebouwen is de basis van duurzaamheid. Bovendien kunnen historische bouwtechnieken, waarin natuurlijke en recyclebare materialen zijn gebruikt, ons veel leren over hoe we vandaag de dag duurzamer kunnen bouwen.

Andere nuttige richtlijnen

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE): Gidsen voor Verduurzaming van Monumenten

Stichting ERM: Uitvoeringsrichtlijn URL 3501 (Verduurzamen Monumenten)

Zelf aan de slag: De Groene Menukaart (Theaters & Musea)